ugartetik

Gaurkoan dakardan esku jolas hau ere nahiko ezaguna eta aldaera asko dituena da, toki ezberdinetan lekuan lekuko moduan egin izan dena alegia. Nik etxean entzun izan dudan moduan azalduko dut.

Honen harira, jolasen gai honekin hasi nintzenetik buruan dabilkidan gaia aipatu nahi nuke, jolasen UNIBERTSALTASUNArena hain zuzen ere. Bada jolas hauek geureak bakarrik kontsideratzeko joera bat. Zilegi da geureak sentitzea, gure tradizio kulturalean erabat txertaturik baitaude. Hala ere, pixka bat beste kultura eta zibilizaizoetara begiratzen badugu guztietan antzeko jolasak topa daitezke, aldaera edo esanahi desberdinekin. Hona hemen adibide batzuk:
- Taba (tortoloxa) jolasa: antzinako Grezian ere egiten omen zen eta helduen jokoa omen zen, erromatarren garaian ere ezaguna zen, baita laponian edo Groenlandian ere (foken hegatsetako hezurrekin).
- Kanika jolasak:, antzinako Egipton jada egiten omen ziren kanika jolasak.

- Sokazko irudiak: argazkian ikusten diren bezalako irudiak egitearena ere oso oso antzinakoa eta zabaldua omen da. Ehiztariak ziren tribuetan jada egiten omen zen, ez ume jolas moduan ordea. Etnografoentzat enigma bat izan omen da Zelanda Berriko maorien artean, Artikoko inuiten artean, ipar Amerikako edo afrikako tribuetan sokazko irudi berdinak egin izana. Bitxia da.
- Antzeko egoerak ematen dira ziba, harrapaketak, esku joalasak… eta beste hainbat jolasekin. Gainera jolasak abesti edo esaera duen kasuetan aldaera ugari ematen dira, are gehiago ahoz ahoko tradizioan. Txalo jolas honek ere auskalo zenbat bertsio dituen.

Guzti hau esan ondoren hona hemen aukeratutako jolasari buruzko xehetasunak, Ugarten egin izan dugun moduan:
IZENBURUA: TXALO TXALO TXIN
Jolas mota: Esku jolasa
Jokalariak: Heldu bat eta haur txiki bat
Materiala: Ezer materialik ez, jolaserako gogoa.
Nola jolastu: helduak haurraren bi eskuak hartzen ditu eta abestitxoaren erritmoa jarraituz txaloak jotzen laguntzen dio. Bukaeran eskuak haurraren aurpegira eramaten dira.
Abestia edo esaera:
Txalo txalo txin
hator etxera amatxin
taloa bere ederrean
bere aulkitxo nabarrean
pustatxoaaaa, purratxoaaa
Oierren bixarrean!
Aldaerak: hasieran esan bezala jolasa ezaguna da eta antzeko abesti ugari daude, horietako askok jatorri bera izango dutelarik ziurrenik. Bedaion bertan, Belarmugan , beste modu batera esaten dute; Nekane Eizagirrek dioenez Azpeitin ere bada beste modu bat; sarean ere topatu dut antzekorik… Ea nor animatzen zareten post honen erantzunetan zuek ezagutzen duzuena idaztera!

Bideo grabaketa:
Oier eta izeba Agurtzane.

Bibliografia: “Euskal Herria. Historia eta Gizartea” JOSEBA INTXAUSTI

Euskal Herriko txoko gehienetan ospatuko dira jaiak datozen asteetan.

Ugartekoak Urrian izango diren arren ondorengo bideoan ikusi daiteke dantzatzea gustatzen zaienak urte guztian zehar egoten direla dantzarako prest. Erakustaldi polita eskaini ziguten Betizu Jan eguneko bazkalondoan ere. Aire! Aire! Klarita, Izaskun, Manoli eta Maite!

Iritsi da eguna eta jan dugu BETIZUA. Ugarteko frontoian 95 pertsona bildu gara eta 14:00 puntuan hasi da bazkaria. Menua aurrez esan bezala: txorizoa , betizua ensaladarekin, gazta menbriloarekin eta lazotxoak. Guztietatik nahi adina zegoen, behin eta berriz errepikatzeko moduan. Bukatzeko kafea eta kopa.

Aipamen berezia merezi du Joseba Zubeldia betizu erretzaile ugartearrak, lehenengo aldia zuen eta primerakoa atera da haragia. Dena bukatu da eta hori da ona zegoenaren frogarik garbiena. Berak aurrez prestatu eta egin ditu beharrezko tramankulu guztiak. Ostiraletik larunbaterako gauerdian hasi ziren betizu erreketa prestatzen Xabier eta Joseba, goizaldeko 3:00retan jarri omen zuten sutan eta gau guztian egon da Joseba betizuari bueltak eman noizean behin, begiratu, zaindu… Lan bikaina.

Bazkariaren ondoren Jose Otamendik ere bota ditu bertso batzuk, trikitixa eta dantzaririk ere ez da falta izan. Bildutako jendea oso gustura egon da, begiratu bestela ondorengo argazkiei:

HURRENGO URTEAN BERRIRO!

Jada ohitura bihurtu da Ugarten ekainean egin ohi den BETIZU JATEA. Aurtengoaren antolaketa ere martxan da eta egina dago gonbitea parte hartu nahi duten guztientzat, ugartearrentzat nahiz inguruko edo kanpokoentzat. Urtez urte Ugarteko elkarteko Batzordea arduratzen da antolaketaz.

Aurreko aldietan bazkarira etorritako guztiek badakizue zein giro polita egoten den eta ez dakizuenok gonbidatuta zaudete ezagutzera. Pena merezi du, Lagunarteko giro bikaina, jateko onak, trikitixa eta bertsoak… eta egunearen arabera sortu daitekeen edozer!
Gainera aurten bada berrikuntza bat, oraindainokoan kanpotik etorri izan dira betizu erretzera baina aurten bertako batzuk, ugartear batzuk, erreko dute betizua. Primeran!

Eguna: EKAINAK 28, LARUNBATA
Ordua: EGUERDIKO 14:00etan
Lekua: UGARTEKO FRONTOIA
Prezioa: 27 € helduak
12 € umeak

Bazkarirako txartelak: aurrez erosi behar dira GOIKOETXEA-enean, txartela erosteko azken eguna ekainak 22 igandea izango da.

Honako hauek aurreko urte bateko argazkiak dira:
<

Jolas bildumarekin jarraitzen dut.
Gustura ari naiz bilketa lan hau egiten eta topatu berri dudan On Jose Migel Barandiaranen esaldi bat gogoratu nahi nuke: ” Frogatu da ume jolasetako askotan pilpilka dagoela iraganeko belaunaldien izpiritua, eta agerian geratzen direla sinismen zaharren aztarnak eta desagertutako gurtzeen oroimenak”.
Hara hemen beste zozketa jolas bat, nire gurasoengandik jasoa:
IZENBURUA: KUKU MIKU
Jolas mota: zozketa egiteko, bi taldetan banatzeko.
Nola jolastu: bi talde behar diren jolas batean, jolasean hasi aurretik, taldeak egiteko erabiltzen den formula da. Parte hartu behar duten guztiak borobilean jartzen dira eta batek esaera errezitatzean du, hitza bakoitzean behatzarekin pertsona bat seinalatuz. “Ladron” guztiak alde batera, “ministron” guztiak beste aldera, bi talde eginak geratzen dira. Jolasaren arabera”ladron” edo “ministron” tokatu jolasean paper desberdina izango daiteke. “Ona”ren edo “gaiztoaren”ren papera hartu behan izan ezekro, “ladron” taldekoak gaiztoak izaten ziren eta”ministron” taldekoak onak.
Abestia edo esamoldea:
Kuku miku anda miku
txantxanperro kastellano
plon plon
ikusi det erbie
bota diot harrie
atera diot begie
lau intxaurren erdie
bosgarrena putz
ladron minsitron
ladron ministron
ladron ministron
…
Aldaerak: Juan Garmendia Larrañagaren “ume jolasak” liburuan jasota dagoenez Lizartzan poteketan jolasteko “betetzailea” zein izango zen jakiteko egiten omen zuten zozketa jolas hau. Dirudienez han ez zuten bi talde egiteko erabiltzen, pertsona bat aukeratzeko baizik.
Eider Zubillagak kontatu didanez Bedaion ere egiten edo esaten zuten antzeko zerbait, hala kontatu omen dio bere amona Joakinak. Iñigok ere komentatu zidan beraiek ere erabiltzen zutela txikitan.

Ugarten nire ingurukoei beraien ume garaiko jolasetaz galdetu eta galdetu nabilen honetan zozketatzeko formula batzuk ere jaso ditut. Hona hemen hauetako bat.
IZENBURUA: DON DON I TE
Jolas mota: zozketa egiteko, bi taldetan banatzeko.
Nola jolastu: bi talde behar diren jolas batean, jolasean hasi aurretik, taldeak egiteko erabiltzen den formula da. Parte hartu behar duten guztiak borobilean jartzen dira eta batek esaera errezitatzean du, hitza bakoitzean behatzarekin pertsona bat seinalatuz. “Saketi” guztiak alde batera, “fuera” guztiak beste aldera, bi talde eginak geratzen dira. Jolasaren arabera”saketi” edo “fuera” tokatu jolasean paper desberdina izango daiteke. Sakea atera beharreko jokoren bat badin bada (adibidez: zeroketan) “saketi” taldekoek egindo dute, barruan edo kanpona kokatu beharreko jokoren bat baldin bada “fuera” taldekoak kanpoan jarri beharko dute.
Abestia edo esamoldea:
Don don i te
saketi fuera
saketi fuera
saketi fuera
…
Aldaerak: Juan Garmendia Larrañagaren “ume jolasak” liburuan jasota dagoenez Berastegin Mimitxorrean jolasean hasi aurretik antzeko formula bate erabiltzen zuten harrapatzailea zein zen erabakitzeko. Honela esaten omen zuten: “don-don-ite-saquitis-sauqiti-fuera-doña-Petra-sala-muero-tu-quisiera-quisiera-fuera“

Gaurko egunez OIHAN jaio da . Zorionak ama Gotzone, aita Alberto eta ingurukoei. Ongi etorri gure artera Oihan!

Oihan-en ama Gotzone, blog honetako kolaboratzailea, bertsozalea eta Amezketako Bertso eskolako kidea izanik, merezi duela uste dut bertso bat gertaera honek. Hor doa bertsoa hamarreko txikian:

Maiatzak hamabian
jaio zaigu Oihan,
horrentxen zain geunden gu
denok asapldian,
notizi pozgarria
gure herri txikian,
zorte on gurasooi
zeregin berrian,
ta OIHAN goza zazu
amatxon titian!

Doinu: Batetikan korroska

Ugarte bezalako herri txiki batean gertaera pozgarria da haur bat jaiotzea, noizean behin gertatzen baita. Horregatik asko pozten gaitu berriak, erdi ugartear erdi amezketar izango den mutiko honen etorrerak guztiok alaitzen gaitu. Halaxe gertatu zen aurretik etorri ziren Alain, Unax, Aisha, Yaiza, Gorka, Eneritz… eta abarrekin ere.

Izan dira Ugarten jaiotza gutxiagoko edo batere jaiotzarik gabeko urte dezente ere, plazan edo eskolaurrean (soziedade aurrean) jolasean umerik ikusten ez zen urteak. Orain, ez beti baina bai batzutan, ume hauen eta beraien lagunen jolasek Ugarteri bizitasuna eta alaitasuna ematen dizkiete. Beraiei eskaini nahi diet gaurko posta, beraiek dira etorkizuna, beraiek eraikiko dute etorkizuneko Ugarte. Merezi dute gure maitasuna, begirunea eta konfiantza.

Hara hemen beraien argazki batzuk:

Aspaldi honetan, Ugartera ia egunero joaten naizen arren ez naiz Amezketara askotan iristen. Atzokoan ordea hara joan nintzen lagun batengana eta Gazte Taldeak ergonen antolatutako festa ikusteko aukera izan nuen. Izugarri gustatu zitzaidan eta poza eman zidan zein gazte langile eta ekintzaileak dauden ikusteak. Momentuan erabaki nuen blog honetan lekua egingo niela, merezi duelako egiten dutena erakustea. Egun osoko festa antolatu zuten: bazkaria, musika, kalejira eta LEHIAKETA mundiala! Beraiek antolatu, prestatu dena, lan egin eta disfrutatu! Lehiaketa garaian beraietaz aparte herriko adin guztietako ikusleak izan ziren. Umorea nagusi, barre algarak bazter guztietan. Askotan egiten dituzte holakoak edo bestelako ekimenak!
Ondorengo argazki hauek atera nituen, lastima bideo kamara ez eraman izana! Ez da erraza argazkiekin bakarrik hango giroa guztiz deskribatzea.

Nik ez dut ezagutu Amezketan azken urte hauetan bezalako gazte mugimendurik. Duela gutxi bete zituen 10 urte gazte taldeak eta “zutik bezain bizirik” jarraitzen du. Urteurrenean HITZAn agertutako artikulutik pasarte pare bat azpimarratu nahi nituzke, egiten duten ekimen mordoa eta lanerako filosofia zein diren jakiteko:

“…talde ezberdinak bilduz, ekintza gehiago antolatuz: erregeen etorrera, Gazte Eguna, lehiaketak, Talairekin konpromisoa, kontzertuak, bideo emanaldiak, irteerak, beste gazte asanbladekin elkartasuna eta ekintzak, euskal errepresaliatu politikoekin elkartasuna, euskarari bultzada, antzerkia, erakusketak, jolasak, jaialdiak, jazzaladiak, gaztetxe martxa, AHTren inguruko eztabaidak, salaketak, bazkariak, txosnak, jokuak, mahainguruak…”

«Gazteak garelako, autogestioan sinesten dugulako, herria maite dugulako, beharrak eta nahiak ase nahi ditugulako, injustiziak ikusten ditugulako, egiten dugun horretan sinesten dugulako 10 urte, eta bizirik!»

Urtean askoan jarrai dezala mugimendu honek!

Hona hemen Euskal Herriko toki askotan ezaguna izan den jolas bat, osatzen ari naizen bilduman laugarrena izango dena. Nik Ugarten entzun eta ikusi izan dudan bezala azalduko dut.
IZENBURUA: KUKURRUKU
Jolas mota: Hizkuntza jolasa.
Partehartzaileak: Heldu bat eta ume bat (edo gehiago)
Materiala: Ezer ez
Nola jolastu: Hizkuntza jolas hau galdera eta erantzunek osatzen dute. Helduak haurra magalean hartzen du eta bien artean errezitatzen dute abesti edo aho korapiloa. Hasiera batean helduak galdetu eta erantzungo du baina haurra ikasten doan heinean erantzunak honek emango ditu. Azken erantzuna bien edo inguruan dauden guztien artean esaten da.
Abestia edo esaera:
Kukurruku!
Zer diozu? Buruan min.
Zeinek egin? Xaguxarrak.
Nun da? Sasian.
Zertan? Txotxak biltzen.
Txotxak zertako?Ude berotzeko.
Ude zertako?Orrea itteko.
Orrea zertako?Oiloai emateko.
Oiloa zertako? Arrautze itteko.
Arrautze zertako? Apaizai emateko.
Apaiza zertako? Gu ta mundu guztie salbatzeko!

Aldaera: Hasieran esan bezala Euskal Herriko toki desberdinetan da ezaguna jolas hau, hala nola, Saran, Andoainen, Santa Engrazin, Gartzainen, Oñatin… Ez da toki guztietan berdin berdina, lekuan lekuko euskalkia, hitz nahiz esamoldeak erabiltzen dira. Zenbait ahapaldi erabat desberdinak ere topa daitezke. Hala irakur dezakegu Urtxintxa ren Euskal Jolasen Bilduma lan bikainean.
Horrez gain Urtxintxak abesti honekin soka saltoan aritzeko jolasa proposatzen du.

Bideo grabaketa:
Oier eta attona Iñaxio KUKURRUKU jolasean.

Egin dugu sagardotegitik joan etorria. Eguerdiko 12:30etan elkartu gara Ugarten, autobusean ezin sartu denok eta batzuk kotxean joan behar.
Ia 60 lagun, 2 eta 4 urtekoak gaztetxoenak eta 78 inguru nagusienak. Talde anitza, bai adinari , gustuei, ohiturei edo iritzie dagokienean ere. Guztiok egun on bat pasatzeko elkartuta, ezberdintasunak gaindituz eta aniztasuna aberastasun bihurtuz. Herri txikietako ezaugarrietako bat da, Ugarten bai behintzat.
Ugartetik abiatu, goiz goiz Astigarragako Petritegi sagardotegi erraldoira iritsi, basoak hartu, sagardoa dastatu, jan eta edan, (batzuk eserita, beste batzuk gehienetan upel ondoan), ibili, hitz egin, hitz egin, hitz egin, gure taldeko Xabier eta Iñakik trikitixaren doinuarekin sagardotegiko bazkaldar guztiak aztoratu, kantatu, dantzatu, kafea hartu, nola edo hala autobusera berriro! Bertso saioaren hasiera autobusean 18:00etan, Ugarteko elkartean jarraipena eta 20:00etan nik aldegin dudanean oraindik jo ta ke bertsotan! Eta berehalakoan bukatzeko itxurarik gabe. Auskalo noiz arte iraungo duen festak batzuentzat!
Beste egun gogoangarri bat.
Hona hemen argazkiak batzuk, Gotzonek, Nekane Eizagirrek eta Joxe Manuelek ateratakoak :

Bertso saioa ri dagokionez ondorengo bideo honetan puntuka aritu direneko une bat. Batzuk Amezketako bertso eskolan dabiltzanak dira, beste batzuk gaurkoa bezalako egunetan trebatutakoak. Disfrutatzea eta momentu on bat pasatzea da helburu nagusia. Bai beraiek eta bai guk barre ederrak egiten ditugu behintzat holakoetan. Bideo ez da oso kalitate honekoa baina ikusi entzuten dena dibertigarria da behintzat!